Bálfarir eiga sér langa sögu

Fræðimenn eru sammála um að rekja megi sögu líkbrennslu aftur til fyrri hluta steinaldar, þ.e.a.s. 3000 f. Kr. Þegar leið á steinöldina breiddist líkbrennsla út norður eftir Evrópu, allt til Rússlands, þar sem grafin hafa verið upp skreytt duftker frá þeim tíma.
Á öndverðri bronsöld (2500-1000 f. Kr.) barst líkbrennsla til landssvæða þar sem nú eru Bretlandseyjar, Spánn og Portúgal. Grafreitir, þar sem duftker voru jarðsett, finnast frá þessum tíma á landssvæðum þar sem nú er Ungverjaland, Norður-Ítalía, norðanverð Evrópa og Írland.

Á tímabilinu 1000 f. Kr. og fram til fyrstu alda fyrir Kristsburð, varð líkbrennsla algeng í útfararsiðum Grikkja og varð ríkjandi á dögum Hómers um 800 f. Kr. Rómverjar fylgdu síðar dæmi Grikkja og tóku upp líkbrennslu um 600 f. Kr.

Á tíma rómverska heimsveldisins, frá 27 f. Kr. til 395 e. Kr. var líkbrennsla mjög algeng og frá þessum tíma eru til fagurlega skreytt duftker í sérstökum byggingum sem kallast "columbarium".

Í gyðingdómi og í frumkristni var aftur á móti algengara að um hina látnu væri búið í grafhvelfingum og um 400 e. Kr., eftir að Konstantínus mikli gerði kristna trú að ríkistrú, var líkbrennsla nær aflögð í hinu rómverska ríki til aðgreiningar frá grafarsiðum heiðinna manna.
Hvarvetna á Norðurlöndum voru bálfarir alþekktar á víkingaöld. Frágangur kumla með haugfé og öðru, sem við átti, var eins, hvor aðferðin sem viðhöfð var.


Bálstofa og columbarium í Velsen í Hollandi, byggð laust eftir 1900.

Margt bendir til þess að bálfararsiðurinn hafi verið aflagður af því fólki sem fór að nema ný lönd á víkingaöld, m.a. á Orkneyjum, Hjaltlandseyjum, Færeyjum, Íslandi og í nýbyggðum fyrir vestan haf. Örfá dæmi eru um brunakuml á eyjum í Norður-Atlantshafi og vestan hafs en yfirleitt er um að ræða fremur fábreytt beinakuml. Þó er talið að á sumum svæðum á Norðurlöndum hafi bálfarir oft á tíðum verið algengasti útfararsiðurinn, þar til meirihluti íbúa tók kristni. Ástæðan var þó ekki trúarlegs eðlis, heldur fremur sú að kristnir menn vildu aðgreina útfararsiði sína frá þeim siðum sem fyrir voru.

Bálfararhreyfing nútímans á rætur sínar að rekja til miðrar 19. aldar þegar Brunetti, ítalskur prófessor, þróaði og fullgerði líkbrennsluofn sem sýndur var á heimssýningunni í Vín árið 1873. Á Bretlandi var Sir Henry Thompson, skurðlæknir Viktoríu drottningar, frumkvöðullinn. Hann stofnaði ásamt starfsbræðrum sínum Bálfararfélag Englands (Cremation Society of England) árið 1874 og fyrsta bálstofan í Evrópu var byggð árið 1878 í borginni Woking á Englandi og á sama tíma reis bálstofa í Gotha í Þýskalandi.

Í þann tíð var allt aðþrengt í kirkjugörðum, sem voru inni í miðjum borgum og var frágangur ekki sem skyldi. Forvígismenn bálfaranna vildu láta leggja bann við jarðsetningu í þéttbýli og ráku áróður fyrir líkbrennslu. Hún var að þeirra dómi eina leiðin til þess að tryggja viðunandi hreinlætis- og heilbrigðisaðgæslu við útfarir. Tækniframfarir höfðu einnig leitt til þess að við lok nítjándu aldar gátu verkfræðingar látið gera hentugan ofn til bálfara, svokallaðan sjálfkveikiofn.
Þannig voru fyrir hendi tæknilegar forsendur til þess að breyta útfararháttum almennt yfir í bálfarir.

Í Bandaríkjunum var fyrsta bálstofan sett á laggirnar í Washington, Pennsylvaníu, árið 1876 og þar áttu mótmælendaprestar og læknar stærstan þátt í bálfararhreyfingunni, en þeir vildu bæta grafarsiði og taka mið af heilbrigðissjónarmiðum eins og starfsbræður þeirra í Evrópu. 

Í fyrstu var ekki annað sýnna en að hugmyndin um bálfarir næði verulegri fótfestu í flestum löndum Evrópu. Það kom hins vegar til deilna milli kaþólsku kirkjunnar og forgöngumanna bálfararhreyfingarinnar. Þær urðu þess valdandi að páfinn bannaði kaþólskum bálfarir árið 1886. Þetta bann var í gildi til ársins 1964. Bálfararhreyfingin mætti andstöðu víðar en í kaþólskum löndum, til að mynda í Svíþjóð.

Þróun bálfara á síðari hluta þessarar aldar hefur orðið hröð víða um heim. Í Evrópu er hlutfallið hvað hæst í Tékklandi, en þar eru bálfarir rúmlega 72% af tölu útfara. Bretland fylgir fast á eftir með tæplega 71% hlutfall. Í Bandaríkjunum er hlutfallið rúmlega 20%, en í Japan eru bálfarir tíðastar, þar er hlutfallið tæplega 99% af tölu útfara. Á Norðurlöndum hefur þessi þróun orðið mjög hröð. Í Danmörku er hlutfallið hæst, þar eru bálfarir 69% af tölu útfara og næst kemur Svíþjóð með 65% hlutfall. Í Noregi er hlutfallið 30%, í Finnlandi er það 20% og á Íslandi tæplega 12%. (Tölur hér að framan eru miðaðar við árið 1996).
 

Til baka á bálfarir